DEPREMİN MALİYETİ VE YAPILMASI GEREKENLER

 

Hiç kimse eski paltosunu, ceketini, ayakkabısını bağışlayarak vicdanını rahatlatmasın. Tablo, hiç kimsenin tahmin etmediği kadar büyüktür, böyle bağış ve yardımlarla geçiştirilemez.

Bu yazıyı hazırladığım 9 Şubat itibariyle, şimdilik canlarını yitiren vatandaşlarımızın sayısı: 17.406, yaralı sayısı71.866, yıkılan bina sayısı ise 6.444’dür. 

Henüz afetin 4. günündeyiz ve hala çalışmalar devam ediyor, yıkılmayıp ancak kullanılamaz hale gelen kaç bina var, enkazın altında kaç canımız var bilemiyoruz. Tablonun daha da ağırlaşacağı kaçınılmazdır.

Çok kaba bir hesap yapacak olursak;

6.500 bina X 10 daireden= 65.000 konut yapar; artı binaların altındaki işyerleri…

Bugünkü fiyatlarla 2.000.000 liradan 130 milyar TL yapar, sadece yıkılan konutların yerine yenisinin maliyetidir bu… Bir o kadar da diğer yapılanların maliyetini koyarsanız yaklaşık 260 milyar; hadi bunu 250 milyar sayalım.

2023 yılı bütçesi 4 trilyon 148 milyar olduğuna göre, bu afetin topluma maliyeti kabaca 2023 yılı bütçesinin % 6’sı kadardır.

Bölge “Afet Bölgesi” ilan edilmiştir. Bu şu demektir:

Afet bölgesinde yaşayan tüm insanlar için sağlık hizmeti parasız olacak, tüm maddi kayıplar devlet tarafından karşılanacak. Bütün şirketlerin, esnafın ve şahısların devlet birimlerine ve bankalara olan borçları silinir veya borç süresi uzatılır. Afetzedelerin taşınmasını gerektirecek durumlarda bütün giderler devlet tarafından karşılanır, vb…

Gördüğünüz gibi yukarıda kabaca hesapladığımız 250 milyar maliyetin içindedir tüm bunlar. 

Şimdi 250 milyar liranın büyüklüğüne bakalım.

250 milyar TL 2023 bütçe gelirlerinin % 6’sıdır.

2023 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığının toplam bütçe ödeneği: 24,3 milyar lira; Afet ve Acil Durum Yönetim Başkanlığınınki ise 8 milyar liradır. Her ikisinin toplamı: 32,3 milyar. Diğer bir anlatımla bu iki kurumun ödenekleri toplamının 8 katı daha para gereklidir. 

Afet bölgesindeki illerin 2022 yılı genel bütçe gelirleri tahakkuk tutarları aşağıdaki gibidir.

İLLER MİLYAR TL

ADANA 57,0

ADIYAMAN  3,5

DİYARBAKIR 20,1

GAZİANTEP 31,1

HATAY 62,0

MALATYA 6,4

KAHRAMANMARAŞ 8,5

KİLİS 2,5

OSMANİYE 3,5

ŞANLIURFA 13,1

TOPLAM 207,7

Gördüğünüz gibi bu on ilin 2022 yılı bütçe gelirleri tahakkukları toplamı 207 milyar lira olup, afetin maliyeti bu toplam tutardan bile fazladır.

Bu on ilden 2023 bütçesine bir katkı beklemek pek gerçekçi olmaz.  

2022 verilerini baz alarak yine kaba bir hesapla bu illerin bugünkü gelirleri toplamı asgari 415 milyardır. Bu afet dolayısıyla bütçe 400 milyar gibi büyük bir tutarı kaybetmekle birlikte, bu afet dolayısıyla kayıpları karşılamak için de 250 milyar TL gibi bir gelire ihtiyacı vardır.

Yani kabaca bu işin maliyeti toplam asgari 650 milyar liradır.

Soru şu: Bu parayı nereden bulacağız ve kim ödeyecek?

Yapılacak İş:

Bu yıkıma sebep olan, o çürük binalara ruhsat veren, denetleyen, sorgulanıp yargılanmalı, bunu  bir tarafa bırakıyorum, tabii ki bunlar da yapılmalı… Biz işin diğer tarafına bakalım.

Çok acil, hiç vakit kaybetmeden, hemen bir yasa çıkartılmalıdır. 

Yeni bir Bakanlık kurulmalıdır.

Afet ve Acil Durum Yönetim Başkanlığı bu Bakanlığa bağlanmalı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının bu iş için ayrılmış ödeneği bu Bakanlığa aktarılmalıdır. Dış ülkelerden ve tüm Türkiye’den toplanacak olan nakdi yardımlar bu Bakanlığa gelir kaydedilerek buradan harcanmalıdır. Toplanan gelirler ve yapılan harcamalar çok şeffaf bir şekilde topluma her ay açıklanmalıdır.  Vergiden Muaf Vakıf ve Dernekler hiç ayrım yapmadan 2022 yılı gelirlerinin tamamını buraya aktarmalıdır. Ticaret Odaları, Sanayi Odaları, Esnaf Odaları, TOBB, Barolar Birliği, Noterler Birliği, TÜRMOB gibi tüm kuruluşların 2022 yılı gelirlerinin tamamı bu Bakanlığa aktarılmalıdır. Özellikle, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Diyanet Vakfı taşın altına elini koymalı ve tüm maddi imkânlarını sonuna kadar kullanmalıdır. Sela verdim, dua ettim, mevlit okudum gibi sebeplerle işten sıyrılmamalıdır. Onları yine yap, kimse yapma demiyor; ama maddi olarak da yapman gerekenler var, göster kendini. Bugün yapmayacaksan ne zaman yapacaksın? Örneğin çık ve fetvanı ver. Deki “ bu yıl hiç kimse kurban kesmesin, herkes kurban bedelini bu Bakanlığın şu no’lu hesabına yatırsın.”  Olmaz mı? 

Devleti yönetenler ve Meclise de bir iki sözümüz olacak. Özel işlem Vergisi, İletişim Vergisi gibi vergilerle bu işi yapamazsınız. Su, elektrik, havagazı, telefon, akaryakıt gibi ürünler üzerinden vergi alınması, yine bu işi halkın sırtına yıkmak olur. Ekonomik olarak dibe vurmuş insanlardan bunu isteyemezsiniz. Bu para varlıklılardan ve sermaye sahiplerinden alınmalıdır. Bunun için afet bölgesi haricindeki tüm illerde bulunan emlak vergisi tutarları kadar ek bir emlak vergisini belediyeler hemen toplayarak bu Bakanlığa aktarmalıdır. Motorlu Taşıtlar vergisi kadar Ek bir vergi yine aynı şekilde toplanarak buraya aktarılmalıdır. Şirket ve şahısların 2022 yılı bilanço aktif toplamından veya satış hasılatlarından % 1 veya % 2 gibi bir tutar ek vergi tek seferde ve bir defaya mahsus olarak alınmalıdır. Yine banka mevduatları toplamından tek seferde ek bir vergi alınmalı, tüm bankalar derhal mevduat toplamlarından bu tutarı hesaplayarak bu Bakanlığa aktarılmalıdır. Toplanan para 650 milyar lirayı bulunca bu işlem derhal bitirilmelidir. Daha önce yapıldığı gibi, özel işlem vergisi ya da özel iletişim vergileri gibi, deprem için çıkartılıp sonra kalıcı hale getirilmemelidir. 

Bu vesile ile hayatını kaybeden vatandaşlarımıza tanrıdan rahmet, yaralılara acil şifalar diliyorum… Yüreğimiz  yanıyor...

A. Uğur GÖKALP 

09.02.2023